تاثیرات قیام حسینی (ع) و نهضت امام خمینی (ره) بر جنبش مقاومت حزب‌الله لبنان

حضرت امام خمینی (ره) که در مکتب تربیتی حضرت سیدالشهدا رشد یافته بود، با تعالیم عاشورایی خویش، مردم ایران را متحول ساخته و در تحقق انقلاب اسلامی ایران نیز با الهام گرفتن از آموزه‌های عاشورایی، این گنجینه عظیم سیاسی دینی را اساس قیام و مبارزه قرار داده و خطوط کلی انقلاب اسلامی را بر پایه قیام سیدالشهداء بنا نهاد و در روند انقلاب نیز سعی نمود تا ضمن مبارزه با استکبار و حمایت از مظلومان در سراسر دنیا، دست به صدور و گسترش افکار آرمانی شیعه زده و در اثر تلاش‌های بسیار در این زمینه، توانستند که در میان بسیاری از کشورها و جنبش‌ها تأثیر گذارده و به احیاء افکار انقلابی شیعی برگرفته از عاشورا بپردازند. در این راستا یکی از تأثیرپذیرترین آنها جنبش شیعی حزب‌الله لبنان است که این حزب به عنوان تأثیرگذارترین جنبش شیعی در تاریخ معاصر لبنان، با تمسک به الگوی شهادت متاثر از قیام عاشورا و انقلاب اسلامی توانست در عرصه داخلی و خارجی، در بعد منطقه‌ای و بین المللی به موفقیت‌هایی دست یابد که ما در این مقاله در صدد بررسی عوامل تأثیرگذار در موفقیت آنها و نحوه تأثیرپذیری آنها از این عوامل هستیم. واژگان کلیدی: عاشورا، انقلاب اسلامی ایران، عملیات استشهادی، جنبش حزب‌الله لبنان. مقدمه: سالار شهیدان در برابر ستم و قوه قاهره بنی امیه، بالاترین استقامت و مهم‌ترین پایداری و شهامت را به خرج داده و در مقابل آنان مقاومت نمود، امام حسین (ع) با استقامت خود در برابر بناى شرک، اساس کفر و الحاد با بذل جان و تمام هستى خود در این راه مقدس، باعث دمیده شدن روح پایدارى و آزادگى در بین مردم گشته و به انسان‌ها درس حریت و آزادگی آموخت و آثار و برکات زیادی را به همراه داشته است که یکی از آثار و برکات سیاسی ـ اجتماعی قیام سیدالشهداء (ع) این بود که نه فقط با حرف، بلکه در عرصه عمل نیز روح استقامت، پایداری،آزادی خواهی،حفظ کرامت و عزت نفس را به نمایش گذارد. درس‌های عبرت آموز عاشورا باعث شد تا این قیام براى سایر نهضت‌ها و قیام‌هاى الهى، جنبه الگویى پیدا کرده و در این راستا می‌توان گفت که تمام قیام‌های شیعی در جهان که پس از شهادت حسین (ع) به وجود آمد، خمیر مایه اصلى آنها، قیام آن حضرت بوده است. از جمله این قیام‌ها در دوران معاصر، انقلاب اسلامی ایران است که در آن تشیع به عنوان ایدئولوژی، مرجعیت به عنوان رهبری و روحانیت به عنوان مروجان اصلی انقلاب مطرح شده و پس از پیروزی انقلاب نیز امام خمینی(ره) که در مکتب تربیتی حضرت سیدالشهداء رشد یافته بود، با تعالیم عاشورایی خویش، مردم ایران را متحول ساخت. انقلابیون ضمن حمایت از مظلومان در سراسر دنیا و مبارزه با استکبار، دست به صدور و گسترش افکار آرمانی شیعه زده و توانستند در میان بسیاری از کشورها و جنبش‌ها تأثیر گذارده و به احیاء افکار انقلابی شیعی برگرفته از عاشورا بپردازند که در این راستا یکی از تأثیرپذیرترین آنها جامعه لبنان به خصوص شیعیان این کشور هستند. با توجه به اینکه کشور لبنان یکی از استراتژیک‌ترین موقعیت‌ها را در میان کشورهای خاورمیانه داشته و با وجود تکثر قومی، مذهبی، نژادی و فرهنگی، همواره بی توجهی حکام لبنان به شیعیان، تسلط استعمار و نیروهای خارجی به خصوص رژیم صهیونیستی باعث شده تا همواره جنبش‌های اصلاحی یا انقلابی در این کشور، در راستای احیاء حقوق از دست رفته خود به جهاد مبادرت ورزیده و این وضعیت شیعه را به صورت یک گروه مبارز در آورد. گرچه ریشه تمام این قیام‌ها در نهضت امام حسین (ع) دارد؛ ولی غلبه استبداد، استعمار و سایر طوائف بر شیعیان و در عین حال عدم سازماندهی شیعیان باعث شده بود تا آنها به سایر گروه‌ها تمایل پیدا کرده و علی رغم اینکه از سوی علمایی همچون علامه شرف الدین، امام موسی صدر و... قیام‌ها و تلاش‌های بسیاری به منظور دست یابی به جایگاه واقعی شیعیان در جامعه لبنان شکل گرفته بود؛ ولی تمامی آنها در رسیدن به اهداف واقعی خود ناکام ماندند. انقلاب اسلامی ایران به عنوان یک انقلاب با ایده‌های شیعی توانست هویت از دست رفته آنها را احیاء کرده و آنها نیز با بیداری، خواهان دستیابی به خواسته‌های پایمال شده خود بودند. در این راستا جنبش شیعی " حزب‌الله " به عنوان تأثیرگذارترین جنبش شیعی در تاریخ معاصر لبنان، ملهم از قیام امام حسین (ع)، امام خمینی و انقلاب اسلامی ایران در سال 1982 در پی اشغال حومه بیروت توسط اسرائیل شکل گرفت. در بدو تاسیس این حزب، گرچه بنابر نظر برخی برای رسیدن به اهداف شیعیان در جامعه لبنان، احتمال استفاده از روش دیپلماسی و سیاسی جهت رسیدن به اهداف وجود داشته است؛ ولی بسیاری بر این باور بودند که این روش در شرایط نابرابر فایده نداشته و لذا شیعیان تنها راه خروج از این وضعیت را تکیه بر شهادت طلبی جوانان و اثبات کارآیی فرهنگ شیعه دیدند. آنها به دلیل نارضایتی از عملکرد حکام داخلی و حضور استعمارگران، با الهام از قیام امام حسین (ع) ـ به عنوان نماد مبارزه برای حق ـ و انقلاب اسلامی، در راه رسیدن به هدف خود تلاش‌های بسیاری کرده‌اند و در حال حاضر جنبش حزب‌الله در پناه آرمان‌های شیعه، نمونه عینی یک جنبش شیعی انقلابی تلقی می‌شود که در طی دو دهه، با تکیه بر رویکرد " عملیات استشهادی"، از یک تشکل اسلامی کوچک در عرصه سیاسی لبنان به یکی از مهم‌ترین احزاب در لبنان مبدل شده است و حال ما در این مقال در صدد این هستیم تا به یررسی مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار در موفقیت آنها و نحوه تأثیرپذیری آنها بپردازیم. * تأثیرپذیری جنبش حزب‌الله از عاشورا قیام امام حسین (ع) همواره هدایت کننده بقیه قیام‌ها جهت استقرار حکومت اسلامی در جامعه، حق طلبی و حمایت از مستضعفین بوده و در طول تاریخ همواره الگوی جنبش‌های حق طلب به خصوص جنبش‌های شیعی جهت اقدامات جمعی علیه حکام جور و استعمارگران بوده است. برخورداری شیعیان از مکتبی به نام عاشورا و اهداف برخاسته از آن همچون آزادى طلبى، استقامت و عزت نفس، به عاملی حیاتی در پویایی و ماندگاری شیعه در طول تاریخ شده است و امروزه تعالیم الهام بخش آن، مرزهای بسیاری از کشورها را درنوردیده است که جامعه لبنان به خصوص شیعیان این کشور، از جمله مهم‌ترین آنها بوده و مقاومت و مبارزه حزب‌الله به عنوان مهم‌ترین جنبش سیاسی معاصر در لبنان، به مثابه نگینی درخشان در طول تاریخ منازعات60ساله اعراب واسرائیل، چشم‌های جهانیان را خیره کرد. جنبش حزب‌الله به عنوان یکی از مهم‌ترین احزاب سیاسی دوران معاصر در جامعه لبنان از همان نخست با گزینش خط مشی اسلامی، گزینه‌های ایستادگی و مقاومت را برای رهایی از چنگال قدرت‌های خارجی واسرائیل مطرح کرده و این گروه با تکیه بر اعتقاد الهی و رشادت‌های جوانان سلحشور، در مقابل دشمنان خود به مقابله پرداخت. پس از اعلام موجودیت رسمی، اعضای حزب‌الله بدون هیچ واهمه‌ای حجم عملیات‌های نظامی‌اش علیه اسرائیل را شدت بخشیده و این مقاومت در برابر اسرائیل ابتدا حالت غریبانه داشته و هیچ کس حتی خانواده‌هایشان نیز آنها را یاری نکرده؛ بلکه حتی در مجامع گوناگون نیز آنها را " مشتی دیوانه " می‌دانستند، بدان دلیل که در نزد آنها مقاومت در برابر اسرائیل همچون تحمل خار در چشم بوده و این در حالی بود که جوانان حزب‌الله خود را همچون کوهی استوار و صخره می‌پنداشتند و آنها با الهام از شهادت و فداکاری امام حسین در راه خدا، با انجام نحوه جدیدی از مقاومت درقالب " عملیات شهادت طلبانه " افق جدیدی در مبارزه گشودند. مهم‌ترین عملیات‌های شهادت طلبانه حزب‌الله در این مقطع، نابود کردن مقر فرماندار نظامی ارتش اسرائیل در شهر " صور " توسط " احمد قصیر " در نوامبر 1982 بود که طی آن عملیات، 76 افسر و سرباز اسرائیلی کشته شدند. همچنین در نوامبر 1983 نیز یک عملیات شهادت طلبانه را در یکی از مقرهای اصلی نظامیان اسرائیلی انجام دادند که در این عملیات نیز 29 افسر و سرباز اسرائیلی کشته شدند. این عملیات‌ها نخستین واکنش شدید در برابر اشغال خاک لبنان به حساب می‌آمد و در واقع بیانگر کارزاری بود که ارتش اسرائیل از آن پس در لبنان با آن مواجه شد و این وضع نشان می‌داد که نوع دیگری از مقاومت پا به عرصه وجود گذاشته است. این عملیات‌ها تنها به مبارزه علیه اسرائیل ختم نشده؛ بلکه به تقابل با سایر نیروهای چند ملیتی در لبنان که از دیدگاه حزب‌الله اشغالگر محسوب می‌شدند، سرایت نمود و مهم‌ترین این عملیات‌ها، انفجار در مقر تفنگداران دریایی آمریکا در سال 1983 بود که منجر به کشته شدن 241 آمریکایی شده و این عملیات به عنوان" بدترین حادثه پس از جنگ ویتنام برای نظامیان آمریکایی " محسوب شد. همزمان با این انفجار، بمبی در ساختمان تفنگداران فرانسوی عضو نیروهای چند ملیتی نیز منفجر شد که طی آن 58 چترباز کشته شدند و این در شرایطی بود که از پایان جنگ الجزایر در 22 سال قبل از این حادثه تا به حال، این بدترین ضربه نظامی برای فرانسویان بود. سرانجام این عملیات‌ها منجر به خروج نیروهای چند ملیتی از بیروت شد و با خروج آنها از لبنان، به تدریج عملیات حزب‌الله به تقابل با اسرائیل و دشمنان داخلی این حزب که آلت دست نیروهای خارجی پنداشته می‌شد، شروع شده و خسارت‌های وارده به اسرائیل باعث فشار افکار عمومی اسرائیل و در نتیجه عقب نشینی اسرائیل در لبنان گشته و اسرائیل طی چند مرحله عقب نشینی، نیروهای خود را در یک منطقه همجوار مرزهای خود در جنوب لبنان مستقر کرده و این منطقه را "کمربند ایمنی" نام نهاد. این عملیات‌ها موجب حیرت همگان شده و رابین رایت خبرنگار آمریکایی در این زمینه می‌گوید: "در طول تاریخ کشور یهود اسرائیل، این اولین بار بود که یک دولت یهودی تحت فشار یک کشور عربی به عقب نشینی تن داده بود." حتی برخی مفسرین اینگونه اظهار کردند که اسرائیل به عنوان چهارمین قدرت نظامی جهان، اولین شکست خود را تجربه کرده و جنوب لبنان به صورت یک ویتنام درآمده است." شکست در جنوب لبنان تنها نگرانی اسرائیل نبوده، بلکه آنها نگران احیاء رادیکالیسم شیعه و سرایت روش مبارزاتی حزب‌الله بر مسلمانان نوار غزه و کرانه باختری رود اردن بودند. آنها می‌گفتند که: " هیچگاه یک مبارز فلسطینی خود را به یک بمب جاندار تبدیل نمی‌کرد. ". عقب نشینی اسرائیل در این مقطع، بزرگ‌ترین پیروزی سیاسی ـ نظامی را برای حزب‌الله رقم زد و این بدان دلیل بود که با توجه به ذهنیت تاریخی نسبت به قدرت اسرائیل و شکست پی در پی اعراب، هیچ گاه کسی فکر حمله مستقیم به اسرائیل را در سر نمی‌پروراند. پس از انجام چنین اقداماتی از سوی جوانان شیعی حزب‌الله، مستشرقان به شناخت ریشه‌های این اقدامات و توضیح آن مبادرت ورزیده‌اند و رایت رابین خبرنگار آمریکایی در این زمینه اظهار می‌دارد: " ریشه آن به قیام امام حسین (ع) بر می‌گردد که این قیام به عنوان نماد جهاد در راه اسلام و مبارزه برای حق به عنوان آرمان شیعه مطرح است". همچنین " ماروین زونیس " رئیس انستیتو خاور نزدیک در دانشگاه شیکاگو در این زمینه خاطرنشان می‌کند: " امام حسین (ع) زندگی خود، خانواده و یارانش را در قرن 7، در این راه که حکومت تشیع را بر تمام مسلمین حاکم سازد، فدا نمود و آیت‌الله خمینی دوباره فکر ایثار و شهادت را به عنوان یک وسیله احیاء کرده است تا به اهداف اسلامی، جامعه عمل بپوشاند. شهید شدن برای شیعیان بهترین و افتخارآمیزترین وسیله دفاع از ایمان بوده و حمله به دشمنان و رقیبان کاری ممتاز و دلیرانه محسوب می‌شود، نه اینکه کاری از روی جنون، ترور یا از روی یأس و نومیدی باشد". در مورد تأثیرپذیری آنها از قیام امام حسین (ع) سران حزب‌الله نیز بدان معترف بوده و "شیخ نعیم قاسم"، معاون حزب‌الله در این رابطه بیان می‌کند که: "در سایه ارتباط دین، اصل بر استقبال از شهادت است نه فرار از آن... و جامعه‌ای که به پیروی از الگوی امام حسین (ع) و یارانش تربیت یابد، از رفتار آنان مدد گیرد و فداکاری خود را در برابر فداکاری آنها اندک می‌شمرد. ما عشق به شهادت در راه خدا و جهاد در راه اسلام را از امام حسین (ع) آموخته‌ایم و عظمت و دستاوردهایی که پس از نهضت او در کربلا در طول نسل‌ها تحقق یافته است، درک کرده‌ایم". به هر حال حزب‌الله با اتخاذ رویکرد متمایز عملیات‌های استشهادی، در صحنه مقاومت لبنان به عنوان الگویی از مبارزه برای نهضت‌های آزادی بخش جهان به خصوص اعراب جلوه گر شد و گرچه ابتدا سایرین به خاطر ابهت اسرائیل در برابر اعراب، مقابله آنها با دشمن صهیونیستی را دست آویز تمسخر قرار می‌دادند؛ ولی با موفقیت آنها در این عرصه و تحمیل خسارت‌های فراوان بر دشمنان، خروج قدرت‌های خارجی و اسرائیل از لبنان، ذهنیت تاریخی اعراب در مقابله با اسرائیل را زیر سئوال برده و و این امر روح تازه‌ای در سایر جنبش‌های مقاومت علیه اسرائیل دمیده و تبدیل به اسطوره‌ای شد که آتش انتفاضه را در دل فلسطینیان به امید آزادسازی همه جانبه قدس برافروخت و در اثر این موفقیت‌ها حتی بسیاری از رهبران جوامع دیگر نیز به ناچار لب به ستایش دلاوری‌های مردان مقاومت گشودند و لذا علی رغم مظلومیت اولیه حزب‌الله در جامعه لبنان، هم اکنون این حزب‌ به برکت ایستادگی و مقاومت ملهم از قیام عاشورا، جنبشی مشروع تلقی می‌شود که در دو حوزه مقاومت و سیاست فعالیت دارد و همچنان این جنبش با بهره‌گیری از ایدئولوژی پویای خود، بر آن است تا با زنده نگهداشتن روحیه مقاومت و با استفاده از کرسی مشروعیت آراء مردمی، بر حق لبنان برای مقابله با اشغال تا آزادسازی تمامی سرزمین‌های اشغالی تاکید کند. *آموزه‌های انقلاب اسلامی و تأثیرات آن بر حزب‌الله و سایر شیعیان لبنان مرحله عملی نگرش عاشورایی در قالب درس‌های سیاسی و تحقق آن در میان جریانات سیاسی شیعی، برای اولین بار در انقلاب اسلامی ایران بارور شد. این انقلاب ارزش‌های نوینی همچون " جهاد "، " مبارزه با ظلم " و " شهادت " را در مبارزه سیاسی جنبش‌های اسلامی مطرح کرد و جنبش‌های اسلامی پس از انقلاب اسلامی ایران، آنها را به عنوان اصول اساسی پذیرفته و این ارزش‌ها در میان آنها به صورت تکلیف و فریضه دینی جلوه‏گر شد. به اتفاق همگان انقلاب اسلامی ایران به رهبری امام خمینی، تأثیر مستقیمی بر شیعیان لبنان، به خصوص جنبش حزب‌الله داشته است و تأثیرپذیری شیعیان لبنان از آموزه‌های انقلاب اسلامی، از جمله عوامل موثر در گرایش آنها به استفاده از الگوهای مقاومت و کاربرد روش‌های قهرآمیز برای رهایی از ظلم حاکمان و استعمار خارجی به شمار می‌رود. بدان خاطر که سرنگونی حکومت پهلوی در ایران، تبدیل به الگویی برای مبارزه علیه اشغال و بی عدالتی در جامعه لبنان شده و شیعیان در این کشور با کنارگذاردن برخی الگوها همچون " ناصریسم " و اتخاذ الگوی شیعی برگرفته از ایران، به مبارزه برای کسب حقوق خود در جامعه لبنان پرداخته و بتدریج با انتقال از حاشیه به مرکز ثقل تحولات جامعه لبنان، نقش فزاینده‌ای را در تحولات سیاسی اجتماعی لبنان بر عهده گرفتند و در حال حاضر لبنان نه تنها به کانال حضور انقلاب اسلامی در کل جهان عرب تبدیل شده است؛ بلکه همچنین مهم‌ترین کانال برای اثر‌گذاری بر مسئله قدس، فلسطین و منازعه اعراب و رژیم صهیونیستی است. علاوه بر اینکه نقش آفرینی شیعیان در صحنه داخلی لبنان و در ارتباط با معادله قدرت اسرائیل، به طور قطع انعکاس عملی انقلاب اسلامی ایران در لبنان تلقی شده و در واقع انقلاب اسلامی ایران، زمینه ساز نهضت شیعی و الهام بخش رهایی مردم مناطق جنوب این کشور بود و جنبش حزب‌الله نیز همه اینها را مرهون حمایت‌های مادی و معنوی ایران دانسته و حال ما در بخش دوم برای شفاف سازی و برجسته کردن این تأثیرات، در صدد بررسی ابعاد مختلف تأثیرگذاری انقلاب اسلامی ایران بر شیعیان لبنان هستیم و مهم‌ترین تأثیرات را در موارد ذیل مورد بررسی قرار می‌دهیم. 1. گسترش موج بیداری اسلامی: پس ازگذشت یک قرن از ورود تمدن غرب به جهان اسلام و مشاهده مظاهر پیشرفت در این جوامع، بحران‌های طولانی بر کشورهای اسلامی سایه افکنده بود که در پاسخ به این اوضاع بحرانی، جریان‌ها و دسته جات مختلف فکری و سیاسی در جهان اسلام ظهور کردند. از یکسو شمار فراوانی از تحصیل‌کرده‌های جدید، با فراموشی گذشته خود در هویت جهان غرب هضم شدند. تا جایی که حتی توجه بسیاری از آنها به گذشته خود، تنها با تکیه بر تحقیقات جدید غرب بوده و به گفته‌های غربی‌ها درباره‌ گذشته مسلمانان اعتماد می‌کردند. اعتماد به نفس که روزگاری به عنوان پشتوانه ‌تمدن بزرگ اسلامی مطرح بوده و سبب گسترش فرهنگ سنتی ـ اسلامی، رشد و باروری آن بود، دیگر در میان آنها چندان طرفداری نداشت. از سوی دیگر نیز برخی سنت گرایان با تفریط در این زمینه، هرگونه رشد و پیشرفت جامعه غرب را در تضاد با اسلام دانسته و برای آنها سرمایه دار جهانی به عنوان بزرگ‌ترین خطر برای هویت فردی و جمعی مسلمانان تلقی می‌شد و بتدریج گرایش بازگشت به اسلام و حفظ هویت اسلامی در میان آنها برای رهایی از این وضع احساس شد. البته در این میان حالت میانه‌ای بود که ضمن پذیرش مظاهر پیشرفت غربی، در عین استفاده از آن خواستار ایجاد یک خود آگاهی در جوامع اسلامی برای بازگشت به هویت اسلامی بودند. احیـاگـری و بیـداری جهـان اسلام در تاریخ معاصر از حدود یک قرن قبل، توسط اندیشمندانی همچـون سیـدجمـال‌الـدیـن اسـدآبادی با ندای بازگشت به اسلام و تقـابـل با فرهنگ غرب شروع شد و با تلاش‌های فراوان اندیشمندان اسلامی، بالاخره ثمرات این مبارزات در نیمه دوم قرن بیستم در قالب انقلاب اسلامی ایران لباس عمل پوشید و این خودآگاهی و بیداری اسلامی از مـرحلـه نـظـر بـه عمل و واقعیت رسید و " پیروزی انقلاب اسلامی در ایران به همگان ثابت کرد که مسئله بازگشت به اسلام تنها یک خیال و نظر نبوده؛ بلکه می‌تواند واقعیت داشته باشد". " پیروزی انقلاب اسلامی برخلاف اندیشه حاکم " نشان داد که ادیان، بویژه دین اسلام، با گذشت زمان و توسعه مدرنیزاسیون نه تنها به پایان راه خود نرسیده اند؛ بلکه هنوز به عنوان مهم‌ترین راه نجات بشریت از ظلم و بیدادگری مطرح هستند". انقلاب اسلامی ایران به عنوان یک انقلاب دینی در جهان غیرمذهبی مدرن، پدیده‌ای شگرف بود که به بازگشت عظمت دیرین دنیای اسلام می‌اندیشید. در واقع " این انقلاب با احیای تفکر اسلامی، نقش اسلام و مسلمانان را در عرصه‌های مختلف اجتماعی برجسته ساخته " و عنصر هویت اسلامی را به عنوان واقعیتی پذیرفته شده در تقابل با هویت غربی قرار داد. " این انقلاب، ایدئولوژی انقلابی جدیدی را که شامل مجموع نقاط مثبت سایر ایدئولوژی‌های انقلابی زمانه نیز بود، در چهارچوب حکومت دینی در دنیای مادی گرای معاصر مطرح نمود ". با پیروزی انقلاب و استقرار نظام سیاسی مبتنی بر اسلام، همه مسلمانان در جهان هویتى تازه یافتند و احساس عزت و شخصیت اسلامى در آنان دمیده شد و در نتیجه کوششى که در طول ده‌ها سال از سوى قدرت‌هاى استعمارى و استکبارى براى تحقیر مسلمانان به کار رفته بود، نقش بر آب گشته و در تمام عالم گرایش به اسلام روبه رشد و گسترش گذاشت و حتی اسلامگرایان در برخی از کشورها تا بدانجا پیش رفتند که در صدد تشکیل حکومت اسلامی در کشورهای خود برآمدند. در واقع پیروزی انقلاب اسلامی در ایران به رهبری امام خمینی، به گسترش موج بیداری اسلامی و تقویت نهضت‌های رهایی بخش در سراسر جهان اسلام کمک کرد و انقلاب اسلامی در ایران نه تنها هویت اسلامی مسلمانان در لبنان را در تقابل غرب گرایان به خصوص مسیحیان و مارونی‌ها تقویت کرد؛ بلکه همچنین هویت یابی مجدد امت اسلامی در پرتو خیزش و نهضت بیداری اسلامی منبعث از انقلاب اسلامی، یکی از دلایل جذابیت این انقلاب برای شیعیان لبنان بوده است و به جرات می‌توان گفت که یکی از دلایل اولیه تفکر و ایدئولوژی تاسیس حزب‌الله، ناشی از ایدئولوژی اسلامی امام خمینی بوده است که آنها نسبت به سایر شیعیان جهان بیشترین عکس العمل را برای تحسین آموزه‌ها و ارزش‌های انقلاب اسلامی از خود نشان دادند و دفاع از انقلاب و آرمان‌های آن را مقدس می‌شمردند. 2. رواج اسلام انقلابی: در تاریخ تفکر سیاسی اسلام، نسبت به مسأله ‌معارضه با حاکمان ستمگر دو نوع نگرش وجود داشته است: یکی موضع تسلیم‌گرایانه و دیگری موضع مبارزه‌جویانه. روزگاری سرزمین مصر، خیزش سیاسی خاصی در رواج اسلام انقلابی داشت و نمونه آن حرکت سید قطب و جنبش اخوان المسلمین بود. ولی با گسترش افکار انقلابی مارکسیستی در جهان، در طی چند دهه، حرکت انقلابی تقریباً در اختیار گروه‌های مارکسیستی و چپ بود. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ???? میلادی دنیا وارد دور تازه‌ای شد. شکل گیری وضعیت جدید باعث شده بود که قدرت‌های جهانی که تابه حال در نزاع لیبرالیسم و مارکسیسم در دو جبهه مقابل هم قرار داشتند، به ابهت اسلام انقلابی پی بردند. از آن جهت که تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، بیشترین دغدغه غرب در جهان اسلام و کشورهای مسلمان، ترس از حرکت‌های ناسیونالیستی و جنبش‌هایی روشنفکری بود که غالبا تحت تأثیر ایدئولوژی رقیب قرار می‌گرفتند، لذا آنها از تهدیدی همچون حرکت‌های اسلامی رنج نمی‌بردند. این دوره زمانی طوری بود که برای سرنگونی یک رژیم بیش از این که احساسات یا ایدئولوژی لازم باشد، به نظر می‌رسید که انقلابیون نیاز به اسلحه داشته باشند. در حالی که در فرآیند انقلاب اسلامی ایران، انقلابیون با تکیه بر اسلام انقلابی و بدون توسل به مبارزه مسلحانه، در مقابل رژیمی کاملا مسلح صف آرایی کردند. لذا مبارزه انقلابیون مسلمان علیه سلطه مورد حمایت همه جانبه قدرت‌های بزرگ جهانی، موجب مطرح شدن معیارهای جدیدی شد و در واقع پیروزی انقلابیون مسلمان نشانگر کارایی اسلام در قرن حاضر بود. " این در حالی بود که جهان اسلام، ایدئولوژی‌های معاصر هم چون ملی گرایی، لیبرالیسم غرب و سوسیالیسم نظامی و یا مارکسیسم سنتی را تجربه کرده بود، اما این بار انقلاب اسلامی ایران " اسلام انقلابی " را عرضه کرد، یعنی چیزی که مسلمانان را توان می‌داد تا در پرتو آن، آزادی خویش را به دست آورند و در مقابل استعمار، صهیونیسم، سرمایه داری و نژاد پرستی ایستادگی کنند ". بدان خاطر که سرنگونی رژیم شاه، موفقیت‌هایی را که یک جنبش مردمی و سازماندهی شده با انگیزه‌های دینی می‌توانست بدان دست یابد، به اثبات می‌رساند. عملا پیروزی اسلام انقلابی در ایران توجهات را در جهان اسلام به خود جلب کرد و در این راستا نیروهای مبارز و آزادی خواه به این نتیجه رسیدند که برای مبارزه با استکبار، نیازی به سایر مکاتب نداشته و می‌توانند با توسل و تمسک به اسلام، استکبار را شکست داد. آوازه این انقلاب و آموزه‌های آن از جمله ایده انقلابی اسلام واتحاد بین رهبری و مبارزه مردمی، مبارزان کشورهای ستمدیده را بر آن داشت که با الگو قرار دادن انقلاب اسلامی ایران و تاسی گرفتن از اسلام انقلابی موجود در آن، به اسلامگرایی واستعمارزدایی در جهان و به خصوص جهان اسلام پرداخته و لذا به تدریج اسلام انقلابی جدی‌تر از دهه‌های قبل مطرح شده و به دنبال آن گروه‌های دینی ـ انقلابی زیادی در کشورهای اسلامی پدید آمد که از جمله مهم‌ترین این کشورها لبنان بود. بعد از پیروزی انقلاب شیعی، عملا منجر به اعتماد به نفس در میان جامعه شیعه لبنان شد. بدان خاطر که " پیروزی انقلاب اسلامی ایران و سقوط حکومت طاغوت تعادل قوا را به هم زده و راه پیروزی مردم را علیه استعمار هموار کرده و به شیعیان محروم لبنان قدرت و جرات داد که با اتکاء به اسلام علیه همه طاغوت‌ها ایستاده و بجنگند" تا اینکه به جایگاه و حقوق واقعی خود در جامعه لبنان دست یابند. اندیشه‌های امام خمینی که مبتنی بر احیای اسلام انقلابی با تاکید بر مولفه‌هایی مثل جهاد و شهادت بود، روح تازه‌ای را در تار و پود حرکت‌های آزادی خواهانه‌ شیعیان لبنان دمیده و تأثیر شگرفی بر نگرش‌ها، استراتژی مبارزاتی و ایدئولوژی آنها داشت که در این بین، جنبش امل اسلامی و حزب‌الله را باید یکی از مهم‌ترین ثمرات اندیشه‌های انقلابی امام خمینی و انقلاب اسلامی ایران در میان جوامع اسلامی دانست. در این زمینه " سید محمد حسین فضل الله " از علمای بزرگ لبنان اظهار می‌دارد: " انقلاب اسلامی ایران توانست اعتماد به نفس قابل ملاحظه را در مسلمانان زنده کند و آنان دریافتند مکتب اسلام قادر است تحرک سیاسی لازم را برای حل مشکلاتشان فراهم سازد. لذا به مسلمانان توصیه می‏کنیم فکر و اندیشه امام امت را سرلوحه مبارزات ضداستکباری خود قرار دهند ". 3. گسترش اسلام سیاسی: اسلام سیاسی در قرن بیستم توسط بسیاری از گروه‌ها از جمله اخوان المسلمین در حال گسترش بود ؛ ولی به اعتراف صاحب نظران به استثنای ایران، اسلام سیاسی در هیچ کشوری قادر نشد تا تغییر عمیق در صحنه سیاسی بوجود بیاورد و سایرین از دسترسی به قدرت ناکام ماندند. در فرایند انقلاب اسلامی ایران، اسلام سیاسی شیعی به مثابه ایدئولوژی، به عنوان راهنمای عمل انقلابیون جلوه گر شد و آنها با ایده اسلام سیاسی و بسیج مردم علیه حکومت، توانستند به پیروزی دست یافته و " پیروزی انقلاب مایه تعجب همگان شد؛ چرا که با معادلات جهان غرب تطابق نداشت. بدان دلیل که آنها انقلاب مذهبی را در جهان مدرن غیر ممکن دانسته و بدین ترتیب بعد از پیروزی نیز این انقلاب را چهره‏ای معکوس در جهان دانسته و آن را نوعی واپس‏گرایی، به قهقرا رفتن و بازگشت ‏به عقب تفسیر می‏کردند. انقلاب اسلامی ایران با برنامه سیاسی خاص به منظور اقدام جهت تأسیس نظام برخاسته از اسلام و پیاده‌سازی اصول اسلامی در تشکیل حکومت و همچنین نفی گفتمان‌های غربی حاکم بر ساختار نظام بین‌الملل، در عین حال که غرب را به لحاظ فنی و صنعتی بر جهان اسلام برتر می‌دانست؛ اما آن‌ ر‌‌ا از نظر اخلاقیات در انحطاط و پرتگاه نابودی دانسته و نظام سیاسی حاکم بر جهان را که مبتنی بر جدایی دین از سیاست بود، طرد می‌کرد. انقلابیون ایرانی با توجه به ایدئولوژی جهان شمول خود، احیای هویت اسلامی، مبارزه با ناسیونالیسم و برقراری اتحاد جهان اسلام در برابر غرب را از اهداف اساسی خود قرار داده و از این رو انقلاب ایران تهدیدی برای نظام جهانی و منافع ابرقدرت‌ها تلقی شد. بدان خاطر که گفتمان اسلام سیاسی و اسلامگرایی، گفتمان جهانی را که در طول دویست سال سازماندهی شده بود، زائد به حساب آورده و در این راستا ضمن احیای ارزش‌های اسلامی، در صدد القای تفکر اسلام سیاسی در سراسر جهان برآمد. حتی در میان مسلمانان اروپا نیز به اعتراف برخی از اندیشمندان مسلمان همچون احمد هوبر، امام خمینی با طرح ابعاد واقعی اسلام، مسلمانان را سیاسی کرده و اندیشه و تفکر سیاسی را در میان مسلمانان ایجاد کرده و بسط داد. لذا از آنجایی که اسلام سیاسی هویت خود را در تعارض با فرهنگ حاکم بر غرب تعریف کرده بود، هراس غرب از اسلام تنها ناشی از ریشه‌های مذهبی آن نبوده؛ بلکه بیشتر ناشی از ریشه‌های سیاسی اسلام بوده که غرب را به وحشت افکنده و هسته اصلی برداشت از اسلام، هراس، حیرت و نگرانی عمیق درباره آمیزش دین و سیاست بود. تضاد منافع آنها با ایران باعث شد تا آنها تحت عنوان بنیادگرایی اسلامی، در مقابل تحولات جدید موضع گیری کرده و این روند را تهدیدی برای منافع خود دانسته و به این نتیجه رسیدند که باید اسلام‏گرایان سیاسى را سرکوب کنند. به همین دلیل آمریکا با حمایت از رژیمهاى سکولار در خاورمیانه تبلیغات گسترده‏اى را مبنى بر این‏که اسلام‏گرایان، خشونت‏گرا و ضد غرب هستند، از طریق تمام رسانه‏هایى که در اختیار داشت، به راه انداخت تا بتواند جلوی گسترش اسلام سیاسی شیعی در منطقه و جهان را بگیرد؛ ولی با این حال اندیشه‌های امام خمینی که مبتنی بر احیای اسلام سیاسی بود، روح تازه‌ای را در تار و پود حرکت‌های آزادی خواهانه‌ ملل مسلمان دمیده و تأثیر شگرفی بر تغییر نگرش، استراتژی مبارزاتی و ایدئولوژی آزادی‌خواهان مسلمان داشته و افق‌های تازه‌ای به روی مسلمان به خصوص شیعیان جهان گشوده و پس از انقلاب، شیعیان که تا سه دهه قبل از انقلاب حتی از سوی اعراب مسلمان به حساب نیامده، به عنصری تأثیر گذار در تحولات منطقه‌ای و جهانی تبدیل شده و در واقع انقلاب ایران با ایجاد یک نوع بیداری، تأثیرات به سزایی داشته و مسبب قیام‌هایی در برخی از کشورها علیه حکام شد که یکی از نمونه‌های بارز آن، در لبنان است. بعد از پیروزی انقلاب، گروه‌های اسلامی شیعه در لبنان به خصوص حزب‌الله، تحت تأثیر مستقیم انقلاب ایران رشد کرده و انقلاب ایران را الگویی برای خود قرار داده‌اند. آمیختگی تشیع با سیاست در لبنان گرچه قبل از پیروزی انقلاب اسلامی ایران با پیدایش جنبش امل توسط امام موسی صدر همراه بود؛ ولی با ناپدید شدن ایشان، این جنبش عملا تنها در مسیر ملی گرایی لبنانی هدایت شده و افرادی همانند " نبیه بری" گرچه انقلاب اسلامی‌ایران را مایه سرافرازی وافتخار شیعیان لبنان می‌دانستند؛ ولی معتقد بودند که نسخه¬ شفا بخشی برای حل مشکلات جامعه طایفه‌ای لبنان نیست". این جهت گیری‌ها در نهایت مورد مخالفت ناراضیان " امل اسلامی " قرار گرفت و این گروه آشکارا با تأثیرپذیری از افکار انقلابی ایران، از اندیشه‌های " پان اسلامیسم " رایج در اوائل انقلاب اسلامی ایران حمایت کردند. حزب‌الله لبنان نیز نسبت به سایر گروه‌های شیعه در لبنان، تجلی عینی اندیشه‌های سیاسی امام خمینی بوده که تنها یک نیروی نظامی صرف در لبنان نبوده؛ بلکه نماینده اسلام سیاسی شیعی در این منطقه به شمار می‌رفت. اصلی‌ترین ویژگی حزب‌الله در مقایسه با گروه‌های اسلامگرای شیعه در جهان عرب، پذیرش کامل نظریه ولایت فقیه و رهبری امام خمینی است. پذیرش این نظریه بر تمامی ارکان، تشکیلات و دیدگاه‌های حزب‌الله سایه انداخته و از عوامل اصلی ادغام مجموعه‌های کوچک اسلامگرا در لبنان در سال 1982 و تشکیل حزب‌الله است. بدین ترتیب، اندیشه امام خمینی به عنوان یگانه مصدر حاکمیت قانونی در حزب‌الله لبنان پذیرفته شده به گونه‌ای که این حزب، علاوه بر عمل به فرامین امام خمینی، در پی تأسیس حکومت اسلامی مشابه جمهوری اسلامی در لبنان بودند. حسین موسوی (ابوهشام) در این زمینه اظهار می‌دارد که " ما در سطح سیاسی، عقیدتی و مذهبی تابع عقائد و نظرات امام خمینی هستیم". همچنین سیدحسن نصرالله نیز در خصوص پیروی حزب‌الله از رهبری امام خمینی می‌گوید: " از نظر ما امام خمینی، مرجع دینی، امام و رهبر به تمام معنای کلمه است، همان گونه که هر رهبر بزرگ دینی در هر کیشی در جهان این گونه است، اما امام برای ما بیش از این است، ایشان سمبل و نماد انقلاب علیه طاغوت‌ها و مستکبران ونظام‌های استبدادی است". از دیدگاه اعضای حزب‌الله، امام خمینی به عنوان ولی امر مسلمین علاوه بر مدیریت دولت اسلامی ایران، به وظایف سیاسی عموم مسلمین جهان، در دشمنی با استکبار و استقلال درونی و وحدت کشورهای مسلمان از سلطه غارتگران مستکبر رسیدگی می‌کند. بدین ترتیب امام خمینی یگانه مصدر حاکمیت قانونی در حزب‌الله بوده و بنابر حکم امام خمینی، جهاد با اسرائیل به عنوان "غده سرطانی" تا محو کامل آن بر تمام مسلمین واجب است. این نحوه اطاعت و تبعیت حزب‌الله از ایران و امام خمینی باعث شده بود که در لبنان و سایر کشورها حتی از سوی افرادی همچون نبیه بری، این حزب را "آلت دست ایران" قلمداد کنند. البته رهبران حزب‌الله با رد این ادعا، بیان می‌کردند که گرچه " آنها خود را از انقلاب اسلامی جدا نداسته و از فرامین امام خمینی مبنی بر آزادی بیت المقدس پیروی کرده و خود را ملزم به اطاعت از ایشان می‌دانستند"؛ و در عین حال معتقد بودند که این اعتقاد تعارضی با اهتمام به مسائل ملی لبنان ندارد، بدین خاطر که تمامی مأموریت‌ها از طریق شخص ولی فقیه در جزئیات امکان پذیر نبوده و آن را به افراد، نهادها و... واگذار کرده و آنها در اقدامات اجرایی استقلال دارند و حزب‌الله نیز به عنوان یک حزب لبنانی، به تمامی مسائل کشور لبنان در عرصه‌های جهادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی توجه داشته و در عین حال، حامل پرچم اسلام است. 4. ارتقاء جایگاه سیاسی اجتماعی: شیعیان در جامعه لبنان علی‏رغم اینکه از لحاظ جمعیت دارای اکثریت بودند؛ ولی عملا نسبت به سایر ادیان در محرومیت به سر می‌بردند که این ناشی از عدم آگاهی طائفه شیعه در جامعه لبنان نسبت به سایر طوائف بوده است. تجدید حیات شیعیان و رشد آگاهی در میان آنها توسط امام موسی صدر جرقه خورده بود و به برکت فعالیت موثر وی برای شیعیان، آنها توانستند به مجلس مستقل در جامعه لبنان دست یافته و از تحت یوغ فئودال‌های شیعه جدا شوند. گرچه با ناپدید شدن وی، شیعیان با مشکل بزرگی مواجه شدند؛ ولی آگاهی ایجاد شده توسط امام موسی صدر زمینه تأثیرپذیری از انقلاب اسلامی ایران را برای شیعیان فراهم کرده و از آنجایی که آنها سال‌ها طعم تلخ مظلومیت و محرومیت را کشیده بودند، بیش از همه ملت‌های مستضعف جهان از پیروزی یک انقلاب شیعی با داعیه استکبارستیزی و مبارزه با استعمار استقبال کرده و به طرفداری از آن پرداختند. آنها این انقلاب را مایه امید خود برای رسیدن به جایگاه خود در جامعه لبنان می‌پنداشتند و این امید تا جایی بوده است که شهید مصطفی چمران می‌گوید: " اگر پیروزی انقلاب اسلامی ایران نبود، زندگی بر مردم شیعه لبنان محال می‌شد. مردم لبنان به انقلاب ایران چشم دوخته و به خصوص مردمی که زیر گلوله‌های اسرائیل و زجر شکنجه استعمار بودند، ارزش انقلاب ایران را دانسته و بزرگ‌ترین تظاهرات را در لبنان در پشتیبانی از انقلاب اسلامی انجام دادند". گروه‌ها و جریانات سیاسی مختلف شیعه با افتخار نسبت به این انقلاب، پیشرفت خود را مدیدن این انقلاب دانسته و گرچه این انقلاب موجب شکل‌گیری اختلافاتی در میان جریانات و گروه‌های سیاسی شیعی شد؛ ولی با این حال طائفه شیعه با توجه به حمایت مستقیم از سوی یک کشور به پیشرفت‌هایی دست یافت که قبل از این انقلاب عملا نسبت به سایر طوایف که حامی خارجی داشتند، عقب مانده‌تر بود و این تا حدی بوده است که " شیعیان در جامعه لبنان اصلا جزء شهروندان عادی محسوب نمی‌شدند؛ بلکه سایرین خود را ارباب برای شیعیان دانسته و لذا آنها حتی شهروند درجه چندم نیز به شمار نمی‌رفتند " ولی به برکت شکل گیری هویت مستقل شیعی ناشی از گسترش بیداری اسلامی و اسلام انقلابی توانستند به جایگاه بهتری نسبت به قبل دست یابند. به علاوه اینکه کنارگذاردن اختلافات جنبش‌های امل و حزب‌الله نیز باعث شد که شیعیان لبنان به یکی از قدرتمندترین طیف سیاسی این کشور تبدیل شوند. جنبش امل به یک قدرت سیاسی تبدیل شده و همچنین حزب‌الله لبنان نیز به عنوان یک حزب شیعی، با تکیه بر مقاومت برگرفته از نمادهای شیعی و الگوی انقلاب اسلامی، یک گروه متنفذ و فعال در صحنه لبنان به شمار آمده و علی رغم خلع سلاح تمام شبه ‌نظامیان در لبنان پس از پیمان " طائف "، این حزب در جنوب لبنان حضور مسلحانه قدرتمندی داشت. همچنین در کنار آن با تعدیل در برنامه‌ها خود و وارد شدن به عرصه سیاست، حضور تأثیرگذاری در مجلس لبنان داشته و پس از پایان رسیدن جنگ، در عین حفظ آمادگی نظامی و جنگی، به عنوان یک حزب سیاسی حالت پویا و فعال به خود گرفته و در عرصه اجتماعی نیز عزم خود را برای بازسازی آنچه که در طول جنگ تخریب شده بود جزم کرده و با ایجاد نهادهای مختلف اجتماعی در لبنان، به خانواده‌های جنوب لبنان و حتی مسیحیان مقیم در مناطق جنگی که در طول جنگ متحمل خسارت‌های فراوانی شده بودند کمک کرد. البته با این حال هنوز شیعیان نسبت به جمعیت خود و فرصت‌ها و امکانات سایر طوائف در جامعه لبنان به جایگاه واقعی خود در لبنان دست نیافته و از ورود به برخی از شئونات از جمله ارتش ملی محروم‌اند و همچنین از دسترسی به برخی از مناصب اداری نیز محروم‌اند و برای جبران این نقیصه جنبش حزب‌الله به تاسیس برخی از ارگان‌هایی کرده‌اند که شیعیان زیادی در آنها مشغول هستند و با این حال بتدریج از لحاظ جایگاه سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در حال رشد هستند، بگونه‌ای که در حال حاضر هیچ یک از طوائف و حاکمان همانند گذشته دیگر نمی‌توانند حقوق آنها را نادیده بگیرند و جایگاه آنها به حدی رسیده است که می‌توان ادعا کرد رسیدن به هرگونه اتفاق نظر بدون جلب نظر شیعیان ممکن نمی‌باشد و آنها بسیاری از این موفقیت‌ها را مرهون حمایت‌های معنوی، مادی و نظامی ایران هستند و " شیخ علی یاسین " یکی از روحانیون فعال حزب‌الله، در این خصوص خاطرنشان می‌کند که " اگر حمایت ایران نبود، حزب‌الله به پنجاه سال وقت نیاز داشت تا به دست آوردهای فعلی نائل شود". 5. گسترش نمادگرایی شیعه (فرهنگ مقاومت، جهاد و عملیات شهادت طلبانه): الگوی مقاومت متاثر از انقلاب اسلامی ایران در لبنان، برای اولین بار و تنها چند روز پس از تهاجم ارتش اسرائیل توسط عده‌ای از جوانان شیعه محقق شد و آنها توانستند با اسلحه‌های سبک، دروازه جنوبی شهر بیروت را بر روی نیروهای اسرائیلی ببندند. آن روزها جوانانی که خود را " پیرو امام خمینی " معرفی کردند، اعلام کردند که این نهضت اسلامی ایران است که انرژی مقاومت آنها را صد چندان می‌کند. تجاوز پی در پی نیروهای اسرائیلی ب

/ 0 نظر / 24 بازدید