سایبر دیپلماسی در ایران

مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، اخیرا در گزارشی، راهکارهایی برای خنثی سازی تهدیدهای نرم افزاری علیه جمهوری اسلامی ایران ارائه داد. در این گزارش توصیه شده است که جمهوری اسلامی ایران برای تاثیرگذاری موثر افکار عمومی داخلی و منطقه ای، باید با ایجاد وب سایت هایی در اینترنت و حمایت از گسترش هدفمند شبکه های تلویزیونی ماهواره ای به زبان های فارسی، عربی و انگلیسی در جهت تضعیف جنگ رسانه ای علیه ایران اقدام کند.

مرکز پژوهش ها در ادامه توصیه کرده است که جمهوری اسلامی ایران با حمایت از بعضی شبکه های ماهواره ای که از داخل کشورهای عربی پخش شوند، به طور غیرمستقیم نقش خود را در محیط مجازی رسانه ای خاورمیانه گسترش دهد زیرا جوامع عربی نسبت به برنامه هایی که از کشورشان پخش شوند و با فرهنگ، سنت و زبان آنان همگونی دارد، تاثیرپذیری و اعتماد بیشتری دارند. همه این مسائل به یک نکته اشاره می کند؛ تقویت مبانی سایبر دیپلماسی در ایران. این گزارش، ضرورتی به نام سایبر دیپلماسی در ایران را مورد بررسی قرار می دهد.
● چرا سایبر دیپلماسی؟
سایبر دیپلماسی (cyber diplomacy) مثل بسیاری از مفاهیم نوظهور دهکده جهانی، توجهات اندکی را در میان مسوولان کشور به خود اختصاص داده است. اگر چه در یک دهه اخیر، دولتمردان، خود را متعهد به گسترش و توسعه مبانی دولتی فناوری اطلاعات در ایران دانسته اند و برای نیل به این آرمان، هزینه های هنگفتی پرداخت شده است، ولی هنوز اثربخشی قابل انتظاری، جامعه اطلاعاتی (information society) ایران در حوزه استقرار یک دولت الکترونیک قوی، تجربه نکرده است.
گرچه دهه ۸۰ را باید سرآغازی برای اهتمام جدی مسوولان در زمینه طراحی نظام توسعه بالاسطحی و پائین دستی صنعت ICT ایران دانست، ولی ۳ اصل وحدت فرماندهی، عزم ملی و وجود یک نهضت راهبردی توسعه، با چالش هایی در کشور رو به رو است. بی شک برای رسیدن به جایگاه منطقی و شایسته کشور در این حوزه، باید سه شاخص فوق الذکر را در دستور کار قرار داد و از آنها به عنوان ابزارهای اجتناب ناپذیر در تبیین سیاست دولت الکترونیک (e-government) در کشور بهره جست. سند چشم انداز توسعه بیست ساله جمهوری اسلامی که اخیرا به تصویب رهبر انقلاب رسید، نقشه جامعی است که تفسیر و تحلیل و تبیین نهاد های اجرایی و نظری آن، می تواند در این مسیر راهگشا باشد.
قطعا دولت الکترونیک کشور می تواند مقدمات و بستر ممتازی برای نیل به آرمان سند ۲۰ ساله و همچنین، برنامه ۵ ساله پنجم توسعه کشور در سال های بعد، فراهم آورد. به قول دکتر علی اکبر جلالی، عضو هیات علمی دانشگاه علم و صنعت ایران، برای تحکیم مبانی فناوری اطلاعات، تعیین Mission و Vision ملی در این حوزه، از مهمترین نیازهای امروز کشور محسوب می شود.
در نهایت، دولت باید نقش حاکمیتی خود را در توسعه زیرساخت های ICT در کشور به گونه ای هدایت کند که هم جامعه از پتانسیل ICT بتواند به خوبی استفاده کند و از سویی دیگر رفتار سازمانی آن، نقش بازدارنده ای برای فعالیت های طبقات مختلف مخاطبان جامعه اطلاعاتی کشور ایفا نکند. کامبیز نوروزی، فعال حوزه حقوق در جامعه اطلاعاتی، اخیرا در همایش فضای تعاملی جهانی که در مرکز جهانی شدن (www.globalization.ir) برگزار شد، در این باره معتقد است؛ فارغ از اینکه داشتن دیدگاه محدودکننده در فضای سایبر قابلیت اجرایی ندارد کاربران اینترنت کسانی هستند که برای هر محدودیتی راه حلی ارائه می دهند.
به عبارت دیگر فضای دیجیتال قابلیت دستورنا پذیری از ناحیه دولت دارد. بنابراین، باید در مدل دولت - مردم، طراحی فضا به گونه ای صورت پذیرد که اهتمام دولت در این زمینه، برای ارتقای سطح رفاه عمومی از خدمات دولت و افزایش سطح اطلاع رسانی الکترونیکی چند وجهی، به مخاطبان داخلی و خارجی، در دستور کار قرار بگیرد.
● سایبر دیپلماسی چیست؟
ارتقای سطح اطلاع رسانی دولت ها در هزاره سوم، روش های متعددی دارد که یکی از آنها، استفاده از نهاده های موجود در سایبر دیپلماسی می باشد. سایبر دیپلماسی در ساده ترین تعریف، استفاده از ابزارهای فناوری اطلاعات و ارتباطی روز، جهت تبیین، گسترش و ارتقای سطح اثر بخشی دستگاه دیپلماسی یک کشور در فضای مجازی می باشد. در سایبر دیپلماسی، مخاطبان چه داخلی و چه خارجی، همه از اعضای جامعه اطلاعاتی هزاره سوم هستند که بیش از یک میلیارد عضو دارد. بنابراین، فعالانی که در این حوزه اشتغال دارند باید بدانند که مخاطب آنها، یکی یا گروهی از اعضای خانواده یک میلیارد نفری کاربران فضای مجازی است.
سایبر دیپلماسی قصد دارد تا سیاست داخلی یا خارجی یک کشور را در حوزه های مختلف مربوط به خود، درمحیطی متفاوت از نهاده های ساختار سنتی، عرضه کند. مثلا در انتخابات شوراهای سوم تهران، که صدها هزار کاندید به همراه داشت، اگر ابزارهای لازم در سایبر دیپلماسی ایران از قبل طراحی شده بود، فرآیند ثبت نام و تعیین صلاحیت کاندیداها، می توانست به صورت کاملا الکترونیکی در سایت وزارت کشور یا فرمانداری های استان ها، هدایت شود. یا آنکه در پایگاه های سفارتخانه ای ایران در خارج از کشور، بتوان فرآیند صدور ویزای الکترونیکی را برای متقاضیان سفر به ایران در جهت گسترش توریسم الکترونیکی (e-tourism) در اختیار داشت.
● فواید سایبر دیپلماسی
فواید سایبر دیپلماسی حداقل در کشور خودمان را می توان در موضوعات زیر خلاصه کرد؛
▪ توسعه سطح اطلاع رسانی دیجیتالی فعالیت های دولتی در وب
▪ ارتقای ضریب نفوذ دیپلماسی ایران در رسانه های جهان
▪ توسعه بدنه دولت الکترونیک کشور در حوزه بین المللی
▪ فعال شدن حوزه عملکرد دولت در فضای دیجیتالی داخلی و جهانی
▪ تقویت ارگان های دیجیتالی خصوصی مانند e-NGOs و e-Forums
▪ تنظیم سیاست های دولت در زمینه گسترش e-commerce و e-banking در سطوح بین المللی
مشخص است که حوزه سیاست خارجی یک کشور، مسوول تنظیم و ساماندهی روابط یک کشور با کشورهای جهان است و بر همین اساس، تشکیل یک نهاد سایبر دیپلماسی که برنامه آن، حرکت بخشی و هدایت برنامه های IT مدار دولت، در ارتباط با بدنه IT سایر کشورها است، ضروری به نظر می رسد. حتی پس از آنکه تجارت الکترونیک و بانکداری الکترونیکی در ایران سرعت و رشد قابل ملاحظه ای گرفت، تنظیم سطح ارتباطات دولت در این حوزه با مراکز اقتصادی و تجاری جهان، با تکیه بر اصول سیاست خارجی ایران، باید توسط سایبر دیپلماسی ایران تنظیم شود، وگرنه کارشناسان تجارت الکترونیک یا وب مستر یک سایت دولتی که توانمندی و قابلیت تعریف و تنظیم سطوح و لایه های ارتباطی را ندارد.
● سایبر دیپلماسی و دولت الکترونیک
سایبر دیپلماسی در واقع بخشی از بدنه دولت الکترونیک است. جزئی از کلیت ساختار دولت مجازی در یک کشور می باشد. در واقع، اگر دولت الکترونیک با بدنه ضعیف و متولی پراکنده و برنامه بی هدف، هدایت شود، قطعا انتظاری که از مجریان سایبر دیپلماسی می توان انتظار داشت، همان در اندازه تولید محتوای مقطعی در تارنماهای دولتی است ! در حالی که وقتی یک دولت الکترونیک منسجم موجود باشد، سایبر دیپلماسی یک کشور نیز در راستای اهداف آن حرکت می کند و عاملی برای تحقق خواسته های دولت الکترونیک در حوزه بین الملل می شود.
دکتر رها خرازی، محقق فعال کشور در حوزه سایبر دیپلماسی در این باره معتقد است؛ ظهور ارتباطات بین المللی همگان با همگان many to many، تسریع روند های دیپلماتیک فارغ از زمان، قابلیت تصویرسازی، قدرت نرم، تقویت زیرساخت های جهانی ارتباطات و اطلاعات از مشخص ترین نتایج حاصل از تاثیرات تکنولوژی های نوین ارتباطات و اطلاعات بر دیپلماسی و سیاست خارجی است.
شاید پیش از این دولت ها برای اقنای افکار عمومی مجبور بودند سمینارها و مذاکرات متعددی را برگزار کنند، اما براساس سیاست قدرت نرم بایستی پیام های خود را به صورت غیر مستقیم بیان کنند. به مرور زمان، مسائل مرتبط با تکنولوژی های نوین ارتباطات و اطلاعات و تاثیراتی که بر مسائل بین المللی می گذارند، همچنین نیازی که دیپلماسی و روند مذاکرات نسبت به آن پیدا می کند، روشن تر خواهد شد و در پی آن امکان نیاز به زیر ساخت های تحقیقاتی جدید بیش از پیش نمایان خواهد شد. بنابراین، یک سایبر دیپلماسی قوی، فقط در شاکله دولتی مبتنی بر نهاده های منسجم ICT قابل تعریف و بازشناسی است.
سابقه دولت الکترونیک در ایران هنوز به یک دهه نمی رسد. مجموعه قوانین و لوایحی که دولت و مسوولان در این باب ارائه کرده اند، هنوز در عنفوان عملکرد قرار دارد. بیش از یکهزار سایت دولتی ایران، پس از فراز و نشیب های فراوان، به زودی روی هاستینگ شارع ۲ خواهند رفت. وزارت ارشاد، برای ساماندهی پایگاه های وب ایرانی، از طریق www.samandehi.ir قصد هویت بخشی! به فعالیت های پراکنده در این حوزه را دارد.
تکفا، مکفا و شوراهای فعال ایرانی درحوزه ICT، با بالاترین سطح علاقه مندی، برنامه های IT خود را تعقیب می کنند، اما با وجود همه این تلاش ها، هنوز جایگاه دولت الکترونیک ما و در کنار آن، سطح سایبر دیپلماسی کشورمان در مقایسه با کشورهای آسیایی، وضعیت نامطلوبی دارد. ماهانه صدها هزار فیش بیمه پیمانکاران به صورت دستی به واحدهای بیمه ای سراسر کشور ارائه می شود که الکترونیکی کردن این روند، گویا در سال آینده صورت می گیرد.
ثبت نام اینترنتی کنکور، ساماندهی فعالیت صادرکنندگان نرم افزار، حمایت از فعالیت های جامعه اطلاعاتی ایران در مباحث حقوقی و فنی برای کاربران و اختصاص درصدی از بودجه سالانه شرکت های دولتی به امور IT، بخشی از فعالیت های دولت در این زمینه است که هنوز با انتظارت فاصله زیادی دارد. در نهایت، باید پذیرفت نوک پیکان دولت الکترونیک در حوزه بین الملل، نهاده های سایبر دیپلماسی است که تبیین و تعریف مبانی نظری و اجرایی آن، باید توسط یک ارگان مسوول برای حضور شفاف تر و عمیق تر ایران در جامعه اطلاعاتی جهان صورت پذیرد.
● نمونه ها
نمونه های سایبر دیپلماسی را اگر بخواهیم در این گزارش نام ببریم، می توانیم به سایت های کشورهای شرق آسیا، اروپا و شمال آمریکا اشاره کنیم. کشوری مانند مالزی، که سالانه میلیون ها گردشگر خارجی از آن دیدن می کنند، در این حوزه عملکرد موفقی داشته است. سایت های اطلاع رسانی دولتی این کشور مانند هندوستان، با حداکثر به روزرسانی و استفاده از مالتی مدیا، به صورت واقعی و نه آرمانی !، قابلیت های صنعتی، اقتصادی و فرهنگی کشورشان را در صدها تارنمای خود منتشر و ارائه کرده اند.
۱۰ هزار دانشجویی که هم اکنون از سراسر جهان در دانشگاه های مشهور و ITمدار این کشور مانند دانشگاه مالتی مدیای مالزی (www.mmu.edu.my) در حال تحصیل هستند، قطعا بخشی از برنامه جامع سایبر دیپلماسی کوالالامپور در جهت افزایش مخاطب پذیری دولت در سطح قاره به شمار می آید. توسعه سیستم های صدور ویزای الکترونیکی و اطلاع رسانی کشورهای فرانسه و انگلیس برای شهروندان کشورهای حوزه خلیج فارس در سال های اخیر، از دیگر شواهد مشخص در این باب است. به عنوان نمونه ای دیگر، می توان به رفتار سازمانی سایبر دیپلماسی واشنگتن اشاره کرد که از پیچیدگی و لایه های عملکردی ماتریسی و متنوعی برخوردار است.
از فاکس نیوز و CBS و CNN تا پایگاه وایت هاوس، واشنگتن از این مراکز اطلاع رسانی خود به عنوان ابزاری اثربخش در تبیین سیاست خارجی خود در سطح جهان استفاده می کند. اگر قرار است پیروزی آمریکائی ها در عراق به تصویر کشیده شود، سایبر دیپلماسی آمریکایی این کار را با نمایش یک بنر اینترنتی نشان می دهد.
در داخل این Banner که در سایت های مختلف منتشر می شود، تصویر شادی کودکان عراقی با بک گراند سربازان و پرچم این کشور نمایش داده می شود. در کنار این لینک، هزاران فایل صوتی، متنی و تصویری قرار داده می شود تا میلیون ها مخاطب، آنگونه که سیاست خارجی آمریکا می خواهد، اوضاع عراق را مشاهده کنند. مایکروسافت، گوگل، AT&T و حتی آمریکن آنلاین (www.aol.com) را باید بخشی محرمانه از سایبر دیپلماسی فعال آمریکا در جهان دانست که تحلیل عملکرد آنان، تجربه های خوبی را می تواند برای علاقه مندان به این مسائل به دنبال داشته باشد.
● چه کنیم؟
حال سوال اینجاست که با وجود اهمیت و ارزش سایبر دیپلماسی در دولت الکترونیک، برای آغاز فعالیت باید چه برنامه هایی در دستور کار داشت. در ابتدا باید بدانیم که مسوول و متولی سایبر دیپلماسی، چه ارگانی باید باشد. نه اینکه چه ارگانی می تواند این وظیفه خطیر را به عهده بگیرد. باید تفاوت این دو مسئله را بدانیم. مشخص است که شورای عالی فناوری اطلاعات وزارت امور خارجه، می تواند با تعیین کمیته ای ویژه، هدایت سایبر دیپلماسی کشور را برعهده بگیرد، چراکه براساس قانون اساسی، وزارت امورخارجه در حوزه دیپلماسی کشور، وظیفه و ماموریت دارد. این وظیفه برای شورای عالی فناوری اطلاعات یا شورای عالی اطلاع رسانی یا وزارت کشور، تبیین نشده است.
یکی از وظایف این کمیته می تواند ساماندهی و مدیریت پایگاه های دولتی ایران در وب و همچنین سرعت بخشی به فرآیندهای صدور ویزا به مخاطبان و همه امور مرتبط با حوزه بین المللی IT ایران باشد.

/ 0 نظر / 40 بازدید