روش شناسی methodology

علی محمد ابوالحسنی
کلمات کلیدی  :  روش شناسی، منهجیه، متدلوژی، روش، علم درجه دوم، روش معرفت، علوم سیاسی
واژه‌ی «روش» از لغت «متد» است که از واژه‌ی یونانی «متا» به معنای «در طول » و «اودوس» یعنی «راه»، گرفته شده و مفهوم آن در پیش گرفتن راهی برای رسیدن به هدف و مقصودی با نظم و توالی خاص است.[1]اصطلاح روش، هم به خود راه اشاره دارد و هم به قواعد و ابزارهای رسیدن به آن. در زبان عربی روش را «منهج»، و روش‌شناسی را «منهجیه» می­نامند. روش عبارت است از فرایند عقلانی یا غیرعقلانی ذهن برای دستیابی به شناخت و یا توصیف واقعیت. در معنای کلی‌تر، روش هرگونه ابزار مناسب برای رسیدن به مقصود می­باشد. روش ممکن است به مجموعه راه‌هایی که انسان را به کشف مجهولات هدایت می­کند، مجموعه قواعدی که هنگام بررسی و پژوهش به کار می­روند، و مجموعه ابزار و فنونی که آدمی را از مجهولات به معلومات راهبری می­کند، اطلاق شود.[2]فیلیپس شاله در تعریف روش‌شناسی می‌گوید: «فلسفه‌ی علمی را منطق عملی یا متدلوژی (شناخت روش) نیز می‌توان نامید. این فلسفه قسمت مهم منطق است که خود، مطالعه حقیقت و علم قوانین استدلال است. متدلوژی، یعنی مطالعه‌ی نفسانیات عالم با روش صحیح. متدلوژی علمی است دستوری؛ زیرا برای فکر، قواعدی مقرر می‌دارد و تعیین می­کند که انسان چگونه باید حقایق را در علوم جستجو کند».[3] در ادامه اهمیت روش­شناسی را در علوم سیاسی به شکل خاص می­توان در مسائل زیر پی گرفت:
1.    علوم سیاسی ـ به ویژه در ایران [4]ـ دچار بحران مفاهیم و روش­ها شده است. در مورد تعریف خود «سیاست»، «علوم سیاسی»، «فلسفه‌ی سیاسی»، «فلسفه‌ی علم سیاست» و امثال این‌ها توافقی وجود ندارد.[5] حتی «روش‌شناسی»، «روش تحقیق»، «نظریه»، «مدل»، «مکتب»، «چارچوب نظری» از نبود اجماع در موردشان رنج می­برند.
2.    دعوای اثبات‌گرایان[6] و مخالفان ایشان درباره­ی اتحاد یا عدم اتحاد روش‌های علوم تجربی و علوم انسانی به سرانجام مشخصی نرسیده است.[7]
3.    نه تنها مشکلات روش­شناسانه‌ی علوم انسانی و علوم تجربی ممکن است به علوم سیاسی نیز وارد شود، بلکه در خود علوم سیاسی نیز به نوبه‌ی خود معضلاتی وجود دارد. علوم سیاسی در چند دهه‌ی قبل، از این جهت معرکه‌ی آرا بود که آیا شایسته‌ی ملقب شدن به عنوان «علم» را داراست یا خیر. اگر امروزه به علم بودن آن می­توانیم تکیه کنیم، باید اعتراف کنیم که علوم سیاسی، علمی جوان محسوب می­شود.[8]
 
موضوع روش‏شناسى
روش‏شناسى شناخت شیوه‏هاى اندیشه و راه‏هاى تولید علم و دانش در عرصه‌ی معرفت بشرى است و موضوع این دانش، روش علم و معرفت است، و روش در ارتباط مستقیم با عواملى نظیر موضوع معرفت، هدف معرفت و هستى‏شناسى و معرفت‏شناسى‏اى است که معرفت بر اساس آن شکل مى‏گیرد. معرفت خصوصا اگر کاربردى باشد، در روش خود از نظریه‏اى که مبتنى بر آن است نیز تأثیرپذیر مى‏باشد.[9]
 
فرق بین روش‌شناسی و روش تحقیق و پژوهش
روش‌شناسی مربوط می­شود به گزینش شیوه‌ی تحلیل و طرح پژوهش که بنیاد و چارچوب پژوهش را تشکیل می­دهد. بلیکی در این‌باره توضیح می­دهد: «روش‌شناسی عبارت است از بررسی این موضوع که پژوهش را چگونه باید پیش برد و چگونه پیش می­رود. بنابراین هر چند روش‌شناسی تعیین‌کننده‌ی اصولی است که شاید راهنمای گزینش روش باشند، نباید آن را با خود روش­ها و فنون پژوهش اشتباه گرفت. در واقع روش‌شناسان اغلب میان آن دو تمایز قائل می­شوند و بر گستره‌ی شکاف میان آن‌چه اصول جاافتاده­ی روش‌شناختی و شیوه­های عملی یا اجرایی، شاید به همان اندازه جاافتاده‌ی، روش‌شناختی می‌دانند تاکید می­کنند».[10]
 
رابطه­ی بین روش­شناسی و هستی­شناسی و معرفت­شناسی
هستی­شناسی و معرفت­شناسی و روش­شناسی، با وجود داشتن ارتباط تنگاتنگ، قابل تحویل یا تقلیل به یک‌دیگر نیستند. افزون بر این، رابطه­ی آنها مستقیم است، به این معنا که هستی­شناسی منطقا بر شناخت­شناسی و آن هم منطقا بر روش­شناسی تقدم دارد. هستی­شناسی مربوط می‌شود به ماهیت دنیای اجتماعی و سیاسی، شناخت­شناسی مربوط می­شود به آن‌چه می­توانیم درباره­ی دنیای مورد نظر بدانیم[11] و روش­شناسی مربوط می‌شود به این‌که چگونه می­توانیم آن شناخت را کسب کنیم. البته این ادعا که ملاحظات هستی­شناختی تقلیل‌ناپذیر به ملاحظات شناخت‌شناسانه و بر آنها مقدمند، به این معنا نیست که آنها ارتباطی با یکدیگر ندارند، بلکه هستی­شناسی ما شناخت­شناسی ما را شکل می­دهد.[12]
 
نسبت روش‏شناسى و نظریه
 همان‌گونه که هستى‏شناسى‏ها، معرفت‏شناسى‏ها و هدف­هاى معرفتى گوناگون در شیوه‏هاى عام معرفت و همچنین در وسیع‏ترین سطح روش‏شناسى تأثیرگذار هستند، نظریه‏هاى مختلف علمى در شیوه و روش محققین براى شناخت موضوعاتى که نظریات ناظر به آنها هستند تأثیر مى‏گذارند. هر نظریه‌ی اجتماعى و یا سیاسى به تناسب نگاهى که به موضوع مورد مطالعه‌ی خود مى‏کند، زمینه‌ی استفاده از روش­هاى کمى و یا کیفى مناسب و سازگار با خود را ایجاد مى‏نماید. برخى از نظریات جایى براى استفاده از روش­هاى کمى باقى نمى‏گذارند و بعضى دیگر مسائل کیفى را نیز به افق امور کمى تنزل مى‏دهند. اگر در تشبیه علم به ارگانیسم زنده، نظریه در حکم قلب علم دانسته شود، روشى که در هر علم به کار مى‏رود. در حکم سیستم و شبکه‌ی عروق است که ارتباطات قلب را با حوزه‏هاى مختلف علمى و موضوعات مربوط به آنها حفظ مى‏کند. همان‌گونه که هر قلب مقتضى رگ‌ها و عروقى مناسب با خود است هر نظریه در کاربرد خویش روش­هاى ویژه‌ی خود را طلب مى‏کند.[13]
 
روش و روش‏شناسى
 روش‏شناسى غیر از روش است. روش مسیرى است که دانشمند در سلوک علمى خود طى مى‏کند، و روش‏شناسى دانش دیگرى است که به شناخت آن مسیر مى‏پردازد. روش همواره در متن حرکت فکرى و تلاش‏هاى علمى یک دانشمند قرار دارد و روش‏شناسى دانشى است که از نظر به آن شکل مى‏گیرد، و به همین دلیل روش‏شناسى همواره یک دانش و علم درجه دوم است. علم درجه دوم در برابر علم درجه اول قرار دارد. علم درجه اول علمى است که به یک واقعیت عینى طبیعى و یا انسانى مى‏پردازد و علم درجه دوم علمى است که موضوع آن نفس واقعیت خارجى نیست، بلکه موضوع آن، علم و آگاهى بشرى است، اعم از این‌که آن آگاهى، خود یک دانش و علم درجه اول و یا درجه دوم باشد. اصطلاح علم درجه دوم نظیر اصطلاح معقولات ثانیه است. معقولات ثانیه در قبال معقولات اولیه است. معقولات اولیه حقایق عینى هستند، و معقولات ثانیه مفاهیم ذهنى و انتزاعى مى‏باشند که خارج، ظرف عروض آنها نیست، اعم از این‌که این معقولات از معقولات اولیه و یا از معقولات ثانیه‌ی دیگرى انتزاع شده باشند.[14]
 
روش‏شناسى نوع اول و دوم
 روش‏شناسى به عنوان یک علم مى‏تواند به نوبه‌ی خود موضوع دانش دیگرى قرار گیرد که به مطالعه‌ی روش‏شناسى‏ها مى‏پردازد، یعنى مى‏توان روش‏شناسى‏هاى مختلف را که متأثر از دیدگاه‏هاى فلسفى و نگرش‏هاى معرفت‌شناختى مختلف هستند، موضوع یک روش‏شناسى جدیدى قرار داد که نسبت به روش‏شناسى‏هاى پیشین یک علم درجه دوم به حساب مى‏آید. این نوع از روش‏شناسى را مى‏توان روش‏شناسى نوع دوم و روش‏شناسى‏هاى پیشین را که موضوع آن هستند روش‏شناسى نوع اوّل نامید.[15]
 
کاربردهای اصطلاح روش
وقتی از روش و واژگان مربوط به آن استفاده می‌کنیم، باید توجه داشته باشیم که نسبت به کدام سطح از روش سخن می­گوییم. به شکل خلاصه، می‌توان گفت واژه‌ی روش و مشتقات آن ممکن است در هشت معنا یا سطح به کار رود:[16]
1-      روش معرفت: روش به این معنا، ممکن است فلسفی (عقلی)، علمی (تجربی)، شهودی یا نقلی باشد. 
2-      نوع استدلال: گاهی روش به معنای نوع استدلال به کار می‌رود. از این حیث روش می‌تواند قیاسی یا استقرایی، لمی یا انی یا غیر آن باشد.
3-      روش‌ها یا فنون گردآوری اطلاعات: برای جمع‌آوری‌ اطلاعات از چهار روش عمده می‌توان بهره برد: روش مشاهده، روش پرسش‌نامه، روش مصاحبه، و روش کتابخانه­ای. این روش­ها به معنای دقیق کلمه، فن تحقیق هستند نه روش تحقیق.[17]
4-      روش تحلیل داده‌ها: پس از گردآوری اطلاعات، نوبت به تحلیل آنها می‌رسد. روش تحلیل داده‌ها می‌تواند کلاسیک یا آماری باشد. به قول موریس دوورژه، روش کلاسیک از روش‌های نقد ادبی و نقد تاریخی مشتق شده‌اند و برای تحلیل درونی اسناد به کار می‌روند، در حالی که روش آماری و کمی به علومی مانند اقتصاد و جامعه‌شناسی و یا تحلیل کمی متن اختصاص دارد.
5-      سطح تحلیل: معمولا در پژوهش­ها و پایان‌نامه­ها از روش توصیفی ـ تحلیلی و امثال آن نام می‌برند. این معنای روش به سطح تحلیل نظر دارد. روش تحقیق به این معنا در نگاه کلی خود به دو روش توصیفی و روش هنجاری تقسیم می­شود. تحقیق هنجاری به ارائه‌ی بایدها و نبایدها می­پردازد.
6-      روش سامان دادن پژوهش: یکی از کاربردهای روش، روش تحقیق به معنای روش سامان دادن پایان‌نامه، رساله و به‌طور کلی پژوهش است. دانشجو در درس روش تحقیق می­آموزد که چگونه موضوعی انتخاب و منابع آن را گردآوری کند، و از طریق نقد و بررسی متون مربوطه راه را برای اثبات مدعای خود هموار سازد.
7-      نوع نگاه به موضوع: محقق علاوه بر روش‌های گردآوری و روش تحلیل داده­ها، به معنای دیگری نیز می­تواند از روش پژوهش خود نام ببرد. پژوهشگر به موضوع مورد مطالعه‌ی خود می­تواند با دید پدیدار‌شناسانه، ساختارگرایانه یا هرمنوتیکی و امثال آن بنگرد. در این سطح، از روش به عنوان نوع نگاه سخن می­گوییم.
8-      روش­شناسی: روش‌شناسی به عنوان دانشی درجه دوم است که از دیدگاهی بالاتر به روش‌های تحقیق به عنوان دانشی درجه اول می‌پردازد.
در عناوین قبل، به تعریف روش­شناسی و ارتباط آن با دیگر مفاهیم و دانش‌ها پرداختیم. در بین هشت سطح روش، ظاهرا برای سطح اول و دوم ، اصطلاح انگلیسی method، برای سطح سوم technique، برای سطح چهارم تا هفتم research method، و برای آخرین سطح methodology را به کار می‌برند.
 
تعامل روش‏شناسى و علم
 تعامل روش‌شناسى با علومى که روش آنها موضوع دانش منطق و روش‏شناسى است تعاملى دو سویه و دیالکتیکى است. علوم برخى از مبادى و اصول موضوعه‌ی روش‏شناسى را تأمین مى‏کنند و روش‏شناسى راه و شیوه‌ی صحیح اندیشه را به آنها مى‏آموزد و بدین ترتیب هریک از این دو به غنا و گسترش مباحث دیگرى مى‏افزایند. ویژگى این تعامل از دیرباز مورد توجه متفکرین و منطق‏دانان دنیاى اسلام بوده است. آنان کوشیده‏اند تا این تعامل را به گونه‏اى سامان بخشند تا مصون از برخى مشکلات روش‌شناختى نظیر دور باشد. اصول اوّلیه‌ی منطق، گزاره‏هایى هستى‌شناختى است که از فلسفه اخذ مى‏شود نظیر مبدأ عدم تناقض که به استحاله‌ی جمع اجتماع و یا ارتفاع هستى و نیستى حکم مى‏کند، و این گونه اصول از زمره اوّلیاتى است که فلسفه در وصول به آنها نیاز به تلاش علمى ندارد، هر راهى را نیز که فیلسوف در تبیین این اصول مى‏پیماید، براى اثبات اصل آنها نمى‏باشد. بلکه در اثبات وصف آنها نظیر وصف بداهت و اوّلى بودن است. برخى از گام­هاى نخستین منطقى نیز نظیر منتج بودن شکل اول، بدیهى اوّلى است. فلسفه در مراحل نخستین با استفاده از اصول اولیه منطقى، اصول موضوعه و گاه موضوعات نوینى را براى کاوش‌هاى منطقى تهیه مى‏کند. و روش‏شناسى با استفاده از آن اصول به افق‌هاى جدیدى از معرفت راه مى‏یابد و بدین ترتیب تعامل مستمر روش‏شناسى و علوم در سطوح مختلف ادامه پیدا مى‏کند.[18]
 
روش‏شناسى و فلسفه
 سطوح مختلف معرفت، لایه‏هاى طولى روش‏شناسى را به دنبال مى‏آورند، و لکن بنیان‌هاى فلسفى، هستى‏شناسى‏ها و معرفت‏شناسى‏هاى گوناگون، انواع مختلف روش‏شناسى را که در عرض یکدیگر و یا در تقابل با یکدیگر مى‏باشند پدید مى‏آورند. منطق صورى یک روش‏شناسى عام و گسترده‏اى است که از مبناى فلسفى و معرفت­شناختى حکمت مشاء استفاده مى‏کند.[19] منطق دیالکتیکى هگل نوع دیگرى از روش‏شناسى عام است که از مبانى فلسفى او بهره مى‏برد. این منطق، در رشته‏هاى مختلف علمى، هم نظریات مناسب با خود را به دنبال مى‏آورد و هم روش‌هاى خاصى را که در ذیل روش‏شناسى عام آن قرار مى‏گیرد تولید مى‏کند. منطق علمى بیکن یک روش‏شناسى عام علمى است که از مبناى معرفت‌شناختى او که حس‌گرایى است بهره مى‏برد، برخى از روش­هاى هرمنوتیکى معرفت نیز روش‌هاى عامى هستند که از مبناى معرفت‌شناختى خود استفاده مى‏کنند. هریک از روش­های مزبور الزامات بعدى را در سطوح و لایه‏هاى جزئى و خاص و همچنین توصیه‏هاى سازگار با خود را نیز به ارمغان مى‏آورند.[20]
 

[1]. کاظمی، علی­اصغر؛ روش و بینش در سیاست، تهران، دفتر مطالعات سیاسی و بین­المللی، 1374، چ اول، صص 29ـ 28
[2]. ساروخانی، باقر؛ روش­های تحقیق در علوم اجتماعی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، 1375، چ دوم، ص 24
[3]. شاله، فیلیپس؛ شناخت روش علوم یا فلسفه‌ی علمی، ترجمه­ی یحیی مهدوی، تهران، دانشگاه تهران، 1346، صص 22- 6
[4]. جهت مطالعه‌ی بیشتر؛ ر.ک: حقیقت، سیدصادق؛ آشفتگی مفاهیم سیاسی در ایران، فصلنامه‌ی علوم سیاسی، 1382، شماره 24 ص53. و همچنین؛ ر.ک: رنجبر، مقصود؛ بحران علم سیاست در ایران، همان، ص 72 و همچنین؛ ر.ک: حقیقت، سیدصادق؛ بحران روش­شناسی در علوم سیاسی، همان، 1382، شماره 22، ص 87
[5]. جهت مطالعه‌ی بیشتر؛ ر.ک: حقیقت، سیدصادق؛ نقدی بر روش‌شناسی فلسفه‌ی سیاسی و علم سیاست، فصلنامه‌ی علوم سیاسی، 1382، شماره 23، ص 90
[6] .Positivists
[7]. جهت مطالعه‌ی بیشتر؛ ر.ک: گفتگو با عباس منوچهری، روش و چارچوب­های نظری در پژوهش­های سیاسی، فصلنامه­ی علوم سیاسی، 1383، شماره 28، ص 112
[8]. حقیقت، سیدصادق؛ پیشین، صص 75- 70
[9]. پارسانیا، حمید؛ روش­شناسی و اندیشه­ی سیاسی، فصلنامه‌ی علوم سیاسی، 1383، شماره 28، ص 10
[10]. های، کالین؛ درآمدی انتقادی بر تحلیل سیاسی، ترجمه­ی احمد گل­محمدی، تهران، نی، 1385، چ اول، ص109
[11]. ر.ک: مشیرزاده، حمیرا؛ تحول نظریه­های روابط بین­الملل، تهران، سمت، 1386، چ سوم، صص13- 7
[12]. های، کالین؛ پیشین، صص111- 109
[13]. پارسانیا، حمید؛ پیشین، ص 14. و همچنین جهت مطالعه‌ی بیشتر؛ ر. ک: مارش، دیوید؛ و استوکر، جری؛ روش و نظریه در علوم سیاسی، ترجمه‌ی امیرمحمد حاجی‌یوسفی، تهران، پژوهشکده‌ی مطالعات راهبردی، 1384، چ دوم، صص47-38
[14]. پارسانیا، حمید؛ پیشین، ص14
[15]. پارسانیا، حمید؛ پیشین، ص16
[16]. حقیقت، سیدصادق؛ روش‌شناسی علوم سیاسی، قم، انتشارات دانشگاه مفید، 1387، چ دوم، صص70-62
[17]. جهت مطالعه‌ی بیشتر؛ ر. ک: سریع القلم، محمود؛ روش تحقیق در علوم سیاسی و روابط بین­الملل، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز، 1387 چ پنچم، ص 20
[18]. پارسانیا، حمید؛ پیشین، ص17
[19]. جهت مطالعه‌ی بیشتر؛ ر.ک: موتن، عبدالرشید؛ روش‌شناسی اسلامی در علم سیاست، ترجمه‌ی محمد شجاعیان، فصلنامه‌ی علوم سیاسی، 1379، شماره 8، ص110
[20]. پارسانیا، حمید؛ پیشین، ص 17
/ 0 نظر / 20 بازدید